Thuốc kích trứng là gì? Chỉ định, tác dụng và phân loại

Khoảng 25% phụ nữ vô sinh gặp vấn đề về phóng noãn, như phóng noãn không đều hoặc không phóng noãn. Thuốc kích trứng có thể hỗ trợ nang noãn phát triển, gây phóng noãn và tăng cơ hội mang thai trong một số trường hợp. Nhóm thuốc này cũng được sử dụng trong các phương pháp hỗ trợ sinh sản như IUI, IVF hoặc bảo tồn khả năng sinh sản. Bài viết dưới đây, Bệnh viện Đa khoa Việt Mỹ sẽ giúp bạn hiểu rõ các loại thuốc, tác dụng và lưu ý khi sử dụng.

Mục lục

• Thuốc kích trứng là gì?
• Các nhóm thuốc thường dùng trong chu kỳ kích thích trứng
• 1. Thuốc kích trứng dạng viên
• 2. Thuốc tiêm kích trứng
• 3. Thuốc ức chế đỉnh LH, kiểm soát sự phóng noãn sớm
• 4. Thuốc trưởng thành noãn
• Thuốc kích trứng có tác dụng gì trong lĩnh vực Hỗ trợ sinh sản?
• 1. Ứng dụng trong bơm tinh trùng vào buồng tử cung (IUI)
• 2. Kích trứng trước khi làm IVF
• Rủi ro có thể gặp với thuốc kích rụng trứng
• 1. Những phản ứng phụ thông thường
• 2. Hội chứng quá kích buồng trứng
• 3. Nguy cơ đa thai
• Cần lưu ý gì trong quá trình sử dụng thuốc kích trứng?
• 1. Tuân thủ hướng dẫn từ bác sĩ
• 2. Chế độ sinh hoạt
• 3. Dinh dưỡng
• 4. Những điều cần kiêng cữ
• 5. Theo dõi triệu chứng thay đổi của cơ thể
• 6. Dùng và bảo quản thuốc

Thuốc kích trứng là gì?

Thuốc kích trứng là nhóm thuốc tác động lên hệ nội tiết sinh sản hoặc cung cấp hormone sinh sản nhằm kích thích nang noãn phát triển, trưởng thành và hỗ trợ quá trình phóng noãn. Các thuốc này có thể được sử dụng ở phụ nữ rụng trứng không đều, không rụng trứng hoặc để kích thích nhiều nang noãn phát triển trong các phương pháp hỗ trợ sinh sản như IUI và IVF.

Tùy loại thuốc, cơ chế tác động có thể khác nhau. Một số thuốc thúc đẩy cơ thể tăng tiết FSH, LH, trong khi gonadotropin dạng tiêm cung cấp hormone trực tiếp để kích thích buồng trứng. Mục tiêu điều trị có thể là tạo một nang noãn trưởng thành để hỗ trợ thụ thai hoặc phát triển nhiều nang cùng lúc nhằm thu nhận noãn trong IVF.

Thuốc kích trứng là thuốc kê đơn, cần được bác sĩ chuyên khoa Hỗ trợ sinh sản chỉ định liều và thời điểm sử dụng dựa trên tình trạng phóng noãn, dự trữ buồng trứng và mục tiêu điều trị. Người bệnh không nên tự mua, tự dùng hoặc thay đổi liều vì có thể làm tăng nguy cơ quá kích buồng trứng, đa thai và các biến chứng khác. (1)

Thuốc kích trứng hỗ trợ nang noãn phát triển và trưởng thành phù hợp theo từng phác đồ điều trị, giúp tăng cơ hội mang thai an toàn cho người bệnh

Các nhóm thuốc thường dùng trong chu kỳ kích thích trứng

Tùy nguyên nhân hiếm muộn, dự trữ buồng trứng, tình trạng phóng noãn và phương pháp điều trị như giao hợp theo thời điểm, IUI hay IVF, bác sĩ sẽ lựa chọn loại thuốc và phác đồ phù hợp. Các thuốc sử dụng trong kích thích buồng trứng gồm:

1. Thuốc kích trứng dạng viên

Thuốc kích trứng dạng viên thường được sử dụng để gây phóng noãn ở phụ nữ rối loạn hoặc không phóng noãn và có thể được kết hợp trong một số chu kỳ IUI. Đối với phụ nữ PCOS bị vô sinh do không phóng noãn và không có yếu tố vô sinh khác, letrozole hiện được khuyến nghị là lựa chọn dược lý đầu tay. 

• Clomiphene citrate (CC): Thuốc tác động lên thụ thể estrogen tại vùng dưới đồi, làm tăng tín hiệu kích thích tuyến yên tiết FSH và LH. Nhờ đó, nang noãn được thúc đẩy phát triển và hỗ trợ quá trình phóng noãn. Clomiphene có thể gây một số tác động kháng estrogen như làm giảm độ dày nội mạc tử cung hoặc dịch nhầy cổ tử cung ở một số người. (2)
• Thuốc ức chế aromatase (Letrozole): Thuốc làm giảm tạm thời quá trình tổng hợp estrogen, từ đó thúc đẩy tuyến yên tăng tiết FSH và kích thích nang noãn phát triển. Ở phụ nữ PCOS vô sinh do không phóng noãn, letrozole được ưu tiên hơn clomiphene về khả năng cải thiện phóng noãn, thai lâm sàng và tỷ lệ sinh sống.

Nếu rối loạn phóng noãn liên quan đến bệnh lý nội tiết khác, bác sĩ có thể điều trị nguyên nhân song song. Ví dụ, metformin có thể được cân nhắc ở một số phụ nữ PCOS, bromocriptine hoặc cabergoline được dùng khi tăng prolactin máu, còn levothyroxine được sử dụng trong suy giáp. Các thuốc này không phải thuốc kích trứng trực tiếp mà giúp điều chỉnh rối loạn có thể ảnh hưởng đến phóng noãn.

Clomiphene citrate là thuốc kích trứng dạng viên giúp kích thích tuyến yên tiết FSH và LH, hỗ trợ nang noãn phát triển và phóng noãn tự nhiên 

2. Thuốc tiêm kích trứng

Thuốc tiêm kích trứng chủ yếu là các gonadotropin tác động trực tiếp lên buồng trứng để kích thích nang noãn phát triển. Nhóm thuốc này đóng vai trò quan trọng trong kích thích buồng trứng có kiểm soát khi làm IVF.

• Human menopausal gonadotropin (hMG): Đây là chế phẩm gonadotropin có cả hoạt tính FSH và LH. FSH thúc đẩy sự phát triển của nang noãn, trong khi hoạt tính LH hỗ trợ quá trình sản xuất steroid sinh dục tại buồng trứng.
• FSH tái tổ hợp (rFSH): Được sản xuất bằng công nghệ tái tổ hợp và có hoạt tính FSH, tác động trực tiếp lên nang noãn để kích thích sự phát triển. Liều thuốc được bác sĩ cá thể hóa dựa trên dự trữ buồng trứng và đáp ứng trong quá trình điều trị.

3. Thuốc ức chế đỉnh LH, kiểm soát sự phóng noãn sớm

Trong IVF, khi nang noãn phát triển, đỉnh LH xuất hiện sớm có thể dẫn đến phóng noãn trước thời điểm chọc hút. Vì vậy, bác sĩ có thể phối hợp thuốc nhằm kiểm soát hoạt động tuyến yên và hạn chế hiện tượng này.

• GnRH đối vận (GnRH antagonist): Các loại thuốc như Cetrotide, Orgalutran gắn vào thụ thể GnRH tại tuyến yên và nhanh chóng ức chế tiết LH, giúp hạn chế xuất hiện đỉnh LH và phóng noãn sớm.
• GnRH đồng vận (GnRH agonist): Khi được sử dụng kéo dài trong một số phác đồ, thuốc gây giảm nhạy cảm của tuyến yên sau giai đoạn kích thích ban đầu, qua đó ức chế tiết gonadotropin và kiểm soát phóng noãn sớm.
• Progestin như dydrogesterone: Thuốc có thể được sử dụng trong phác đồ kích thích buồng trứng có progestin (PPOS) nhằm kiểm soát đỉnh LH. Phác đồ này thường phù hợp với những chu kỳ dự kiến đông noãn hoặc đông toàn bộ phôi vì không thể chuyển phôi tươi ngay trong chu kỳ kích thích.

Thuốc đối vận GnRH như Cetrotide giúp ức chế nhanh đỉnh LH, ngăn hiện tượng phóng noãn sớm trước thời điểm chọc hút trong chu kỳ IVF 

4. Thuốc trưởng thành noãn

Khi các nang noãn đạt mức phát triển phù hợp, bác sĩ sẽ chỉ định thuốc trigger để tạo tín hiệu giúp noãn hoàn tất quá trình trưởng thành cuối cùng. Thời điểm dùng thuốc được cá thể hóa dựa trên kích thước và sự phát triển của nhóm nang noãn, cùng kế hoạch IUI hoặc chọc hút noãn. 

• Human chorionic gonadotropin (hCG): Thuốc có hoạt tính tương tự LH, tạo tín hiệu giúp noãn trưởng thành cuối cùng và hỗ trợ quá trình phóng noãn. Trong IVF, hCG được sử dụng trước chọc hút nhằm giúp noãn trưởng thành đúng thời điểm.
• GnRH đồng vận (GnRH agonist trigger): Kích thích tuyến yên tạo một đợt giải phóng LH và FSH nội sinh, qua đó giúp noãn trưởng thành cuối cùng. Trong phác đồ GnRH antagonist, phương án này có thể được lựa chọn ở người có nguy cơ quá kích buồng trứng (OHSS) cao nhằm giảm nguy cơ hội chứng này.

Thuốc kích trứng có tác dụng gì trong lĩnh vực Hỗ trợ sinh sản?

Thuốc kích trứng có tác dụng thúc đẩy nang noãn phát triển, hỗ trợ phóng noãn và tạo số lượng noãn phù hợp với từng phương pháp hỗ trợ sinh sản. Mục tiêu sử dụng thuốc sẽ khác nhau giữa IUI và IVF. 

1. Ứng dụng trong bơm tinh trùng vào buồng tử cung (IUI)

Trong IUI, thuốc được dùng để hỗ trợ phát triển một hoặc một vài nang trưởng thành, từ đó giúp noãn phóng ra vào thời điểm phù hợp để tinh trùng gặp noãn tại vòi tử cung. Bác sĩ sẽ theo dõi nang bằng siêu âm để kiểm soát số lượng nang phát triển, vì quá nhiều nang có thể làm tăng nguy cơ đa thai. 

2. Kích trứng trước khi làm IVF

Trong IVF, thuốc được sử dụng để kích thích nhiều nang noãn phát triển cùng lúc nhằm thu được nhiều noãn cho quá trình thụ tinh trong phòng thí nghiệm. Một số chu kỳ có thể thu được khoảng 8 - 15 noãn, nhưng con số này thay đổi tùy tuổi, dự trữ buồng trứng và đáp ứng với thuốc. Mục tiêu là thu được số noãn phù hợp và có khả năng sử dụng, không phải tạo càng nhiều noãn càng tốt. 

Thuốc kích trứng giúp nang noãn phát triển và phóng noãn phù hợp, tăng cơ hội mang thai trong IUI và IVF 

Rủi ro có thể gặp với thuốc kích rụng trứng

Thuốc kích rụng trứng có thể gây một số tác dụng không mong muốn, tùy loại thuốc, liều sử dụng và mức độ đáp ứng của buồng trứng. Phần lớn triệu chứng ở mức nhẹ, nhưng một số trường hợp cần được theo dõi sát để phát hiện sớm biến chứng. (3)

1. Những phản ứng phụ thông thường

Một số biểu hiện thường gặp gồm căng tức hoặc đầy bụng, mệt mỏi, thay đổi tâm trạng, buồn nôn hoặc rối loạn tiêu hóa và thay đổi dịch tiết âm đạo. Đối với thuốc tiêm, người bệnh cũng có thể đau, đỏ hoặc khó chịu nhẹ tại vị trí tiêm. Các triệu chứng này thường liên quan đến sự thay đổi hormone và quá trình nang noãn phát triển.

Nếu triệu chứng tăng nhanh, kéo dài hoặc gây khó chịu nhiều, người bệnh nên thông báo cho bác sĩ thay vì tự ngừng hoặc điều chỉnh thuốc.

2. Hội chứng quá kích buồng trứng

Hội chứng quá kích buồng trứng (OHSS) xảy ra khi buồng trứng đáp ứng quá mức với thuốc kích thích, khiến nhiều nang phát triển và buồng trứng tăng kích thước. Trường hợp nhẹ có thể gây đầy bụng, đau tức vùng chậu hoặc buồn nôn; nặng hơn có thể xuất hiện chướng bụng tăng nhanh, nôn nhiều, khó thở hoặc tiểu ít.

Nguy cơ OHSS cao hơn ở người có PCOS, dự trữ buồng trứng cao hoặc đáp ứng mạnh với gonadotropin. Vì vậy, bác sĩ cần theo dõi số lượng nang và đáp ứng buồng trứng trong suốt chu kỳ để điều chỉnh phác đồ khi cần.

3. Nguy cơ đa thai

Khi có nhiều hơn một nang noãn phát triển và phóng noãn trong cùng chu kỳ, nhiều noãn có thể được thụ tinh, làm tăng nguy cơ mang song thai hoặc đa thai. Nguy cơ này đặc biệt đáng lưu ý trong các chu kỳ kích trứng kết hợp giao hợp hoặc IUI.

Đa thai là thai kỳ nguy cơ cao đối với cả mẹ và thai nhi, làm tăng nguy cơ sinh non, tiền sản giật, đái tháo đường thai kỳ và trẻ nhẹ cân khi sinh. Do đó, nếu có quá nhiều nang phát triển trong chu kỳ IUI, bác sĩ có thể hủy chu kỳ để hạn chế nguy cơ đa thai; trong một số trường hợp phù hợp, có thể cân nhắc chuyển sang thụ tinh trong ống nghiệm IVF.

Thuốc kích rụng trứng có thể gây tác dụng phụ nhẹ hoặc làm tăng nguy cơ quá kích buồng trứng và đa thai nếu không được theo dõi sát 

Cần lưu ý gì trong quá trình sử dụng thuốc kích trứng?

Trong quá trình dùng thuốc kích trứng, người bệnh cần tuân thủ phác đồ và tái khám đúng lịch để bác sĩ theo dõi sự phát triển của nang noãn. Không nên tự tăng giảm liều, đổi thuốc hoặc bổ sung thuốc, điện giải khi chưa được hướng dẫn. 

1. Tuân thủ hướng dẫn từ bác sĩ

Thuốc cần được uống hoặc tiêm đúng liều và đúng thời điểm theo phác đồ. Đặc biệt, mũi trigger trưởng thành noãn phải được sử dụng đúng thời gian bác sĩ chỉ định vì liên quan trực tiếp đến thời điểm IUI hoặc chọc hút noãn.

Nếu quên thuốc hoặc tiêm sai thời gian, người bệnh nên liên hệ cơ sở điều trị thay vì tự tiêm bù hay tăng liều. Trong IVF, chọc hút noãn thường được thực hiện khoảng 34 - 36 giờ sau mũi trigger, tùy phác đồ.

2. Chế độ sinh hoạt

Khi nhiều nang cùng phát triển, buồng trứng có thể tăng kích thước và gây khó chịu khi vận động mạnh. Người bệnh nên hạn chế chạy, nhảy, gập bụng, vặn người hoặc các bài tập cường độ cao, đặc biệt ở giai đoạn nang đã phát triển lớn và sau chọc hút noãn.

Đi bộ nhẹ thường phù hợp hơn. Việc hạn chế vận động mạnh cũng giúp giảm nguy cơ xoắn buồng trứng, một biến chứng hiếm nhưng cần được xử trí cấp cứu.

3. Dinh dưỡng

Người bệnh nên ăn uống cân đối, đủ năng lượng và chất đạm từ thịt, cá, trứng, sữa, đậu, kết hợp rau củ và trái cây. Uống đủ nước theo nhu cầu cơ thể, không cần cố định mức 2–3 lít mỗi ngày nếu bác sĩ không có hướng dẫn riêng.

Oresol hoặc các dung dịch điện giải không cần sử dụng thường quy để phòng hội chứng quá kích buồng trứng (OHSS). Nếu xuất hiện chướng bụng, buồn nôn hoặc nghi ngờ OHSS, người bệnh nên liên hệ bác sĩ để được đánh giá và hướng dẫn bù dịch, điện giải phù hợp thay vì tự điều trị.

Người bệnh nên duy trì chế độ ăn đủ chất đạm, uống đủ nước theo nhu cầu và không tự ý bổ sung điện giải khi chưa có chỉ định 

4. Những điều cần kiêng cữ

Ở giai đoạn cuối của chu kỳ kích trứng và những ngày đầu sau chọc hút noãn, người bệnh nên thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ về quan hệ tình dục. Khi buồng trứng tăng kích thước, quan hệ có thể gây đau hoặc khó chịu vùng chậu; nếu có nhiều nang trưởng thành, quan hệ không bảo vệ còn làm tăng nguy cơ đa thai ngoài ý muốn.

Ngoài ra, nên hạn chế rượu bia, tránh thuốc lá và các chất kích thích trong quá trình điều trị để bảo vệ sức khỏe sinh sản và hỗ trợ quá trình chuẩn bị mang thai.

5. Theo dõi triệu chứng thay đổi của cơ thể

Căng nhẹ bụng dưới, đầy bụng hoặc mệt mỏi có thể xuất hiện trong quá trình kích thích buồng trứng. Tuy nhiên, nếu chướng bụng tăng nhanh, nôn nhiều, khó thở, tiểu ít hoặc không thể uống đủ nước, người bệnh cần liên hệ bác sĩ sớm vì đây có thể là dấu hiệu của hội chứng quá kích buồng trứng.

Đau bụng hoặc đau vùng chậu dữ dội, xuất hiện đột ngột cũng cần được kiểm tra ngay để loại trừ xoắn buồng trứng hoặc các biến chứng cấp tính khác.

6. Dùng và bảo quản thuốc

Người bệnh cần kiểm tra tên thuốc, hạn sử dụng và tình trạng thuốc trước khi dùng. Với thuốc tiêm, cần thực hiện đúng kỹ thuật đã được hướng dẫn, không dùng chung kim tiêm hoặc bút tiêm. Thuốc phải được bảo quản theo hướng dẫn của nhà sản xuất; một số chế phẩm cần giữ trong ngăn mát tủ lạnh ở 2 - 8 độ C, tránh đông lạnh và ánh sáng trực tiếp.

Để đặt lịch thăm khám và được tư vấn phác đồ sử dụng thuốc kích trứng phù hợp tại Trung tâm Hỗ trợ sinh sản và Nam học, Bệnh viện Đa khoa Việt Mỹ, quý khách hàng có thể liên hệ hotline 1800 0027 hoặc đến trực tiếp 655 - 657 - 659 Lạc Long Quân, Phường Bảy Hiền, TP.HCM để được hỗ trợ.

Thuốc kích trứng đóng vai trò quan trọng trong điều trị rối loạn phóng noãn và các phương pháp hỗ trợ sinh sản như IUI, IVF. Tuy nhiên, hiệu quả và độ an toàn phụ thuộc vào loại thuốc, liều dùng, đáp ứng buồng trứng và quá trình theo dõi trong từng chu kỳ. Người bệnh nên sử dụng thuốc đúng chỉ định, tái khám đầy đủ và liên hệ bác sĩ khi xuất hiện triệu chứng bất thường để hạn chế nguy cơ quá kích buồng trứng, đa thai hoặc các biến chứng khác.